Vragen aan de RA-kinesist

Een team van RA-kinesitherapeuten van de afdeling 'reumatologie' van het UZ-Gasthuisberg Leuven is bereid je vragen te beantwoorden aangaande 'beweging' 'oefeningen' 'correcte houding'…, geschikt voor RA-patiënten.
Hieronder vind je een inleidende tekst, opgesteld door de kinesitherapeuten.
Aarzel niet je vragen te stellen.
Heb je een vraag? Of een tip? Stuur naar ra@raliga.be

Op deze pagina:

Waarom mensen met RA moeten bewegen?
Zelftest
Is bewegen schadelijk?
Wat kan ik zelf doen om veilig te bewegen?
Belangrijke studie
Welke sporten kies ik het best?
Motiveren tot bewegen en blijven volhouden?
Hoe mezelf motiveren?
Hoe een goede RA-kinesist vinden?
Nog meer vragen over bewegen en RA?
- Kan ik ergens rond Leuven massagetechnieken aanleren?
- Hoe kan mijn zoon van 18j. geholpen worden met zijn pijn?
Maandelijkse voorbeeldoefening
Nieuw!
Bijlage
Tips

Leven is bewegen, bewegen met reumatoïde artritis

Waarom moeten mensen met reumatoïde artritis (RA) bewegen?

Bewegen is …

net als eten een basisbehoefte voor ons lichaam
niet hetzelfde als sporten en sportprestatie (dus ook voor mensen die niet graag sporten of niet houden van presteren)
nodig om gezond te zijn, voor zowel lichaam als geest.

Bewegen bij mensen met RA betekent …

de uithouding (kunnen volhouden) van hoog en laag belast bewegen verbeteren
de gewrichtsbeweeglijkheid verbeteren
de spierkracht verbeteren
de functionele problemen in het dagelijks leven verbeteren
het botverlies door osteoporose vertragen, misschien zelfs verbeteren
de kwaliteit van leven verbeteren
gevoelens als angst en neerslachtigheid verminderen
ervaringen van pijn verminderen
onze lichaamssamenstelling verbeteren (verhouding spier-/vetweefsel)
het risico op ziekten van het hart en de bloedvaten verminderen
het risico op bepaalde kankers verminderen
het risico op zwaarlijvigheid en/ of diabetes type II verminderen.

Zelftest: Beweeg ik voldoende?

Kom je aan een half uur matig intensieve beweging op ten minste vijf, maar bij voorkeur alle dagen van de week?

(Het half uur hoeft niet aaneengesloten plaats te vinden: 2 x 15 min., 3 x 10 min. of 6 x 5 min. mag ook. Matige intensiteit komt overeen met activiteiten zoals fietsen tegen 10 km/u, wandelen tegen 5 km/u, trap oplopen, putten graven, enz.)

Een half uur bewegen per dag is goed om bewegingsarmoede te bestrijden. Maar om uw gezondheid optimaal te bevorderen is meer bewegen nodig. De optimale training verbetert verschillende componenten van de fysieke fitheid (zie figuur 1).

Figuur 1: Componenten van de fysieke fitheid. Voor patiënten met RA zijn spiercontrole, mobiliteit, uithouding en kracht het meest belangrijk in het dagelijks leven. Hoe hoger in de piramide, hoe hoger de belasting (gele kleur) en hoe meer de training gericht is op een sportprestatie.

Let op! De training van de kracht, snelkracht en explosieve kracht is niet voor elke patiënt met RA aangewezen en vereist steeds professionele begeleiding. Voor vragen, stuur ons een mail via ra@raliga.be.

Is bewegen niet schadelijk voor mensen met RA?

Onderzoek toont aan dat…

bewegen geen ontsteking veroorzaakt in de gewrichten
hoog belast bewegen (bv. aangepaste balspelen, fitness onder begeleiding) voor de meeste reumapatiënten niet schadelijk is of de ontsteking verhoogt
reeds ernstig beschadigde gewrichten meer schade oplopen als ze hoog belast worden.

Momenteel raden we aan…

om de doelen van het oefenprogramma aan te passen aan
- de ziekteactiviteit (figuur 2)
- de gewrichtsschade (figuur 2)
begeleiding te zoeken.

Figuur 2: Aanpassing trainingsdoelen in functie van de ziekteactiviteit en gewrichtsschade. In het geval van hoge ziekteactiviteit, ongecontroleerde ziekte of belangrijke gewrichtsschade in een gewricht (rood in de figuur) is enkel laag belast oefenen met als doel het verbeteren van de spiercontrole en eventueel het behoud van de mobiliteit en de uithouding aangewezen voor dat gewricht.

Wat kan ik zelf doen om veilig te bewegen?

Stap 1: Uw risico op gezondheidsproblemen inschatten. Om te weten of je zonder begeleiding kan starten met uw plannen om meer te bewegen beantwoord je eerst enkele vragen in de Bijlage over je gezondheid.

Stap 2: Goede planning van lichaamsbeweging. De meeste patiënten leren door ervaring (‘het vallen en opstaan’-principe) de belastbaarheid van hun lichaam kennen. Dit is niet de juiste manier als je beslist om meer te bewegen. Je kan je lichaam overbelasten. Basiskennis over hoe je een oefenprogramma kan opbouwen helpt je op de juiste weg.

Opwarming en afkoeling. Het consequent uitvoeren van een opwarming (warm-up) voor de start van het oefenprogramma is nuttig om je lichaam klaar te maken voor meer intense bewegingsvormen en een afkoeling (cool-down) is nuttig om avalstoffen te verwijderen die zijn vrijgekomen tijdens de intensere bewegingsvormen. Bereid jezelf voor op inspanning door 5 tot 10 min. te bewegen met een belasting(s) (intensiteit) die oploopt van 1/3 tot 3/3 van de activiteit die je wil oefenen. Een voorbeeld van een opwarming en afkoeling staat beschreven bij elke maandelijkse voorbeeldoefening.
Bouw de belasting steeds traag en doelgericht op. Bv.: Je weet dat je over een viertal weken bij het verhuizen heel wat trappen (20 keer een trap van 10 treden) moet oplopen en dat je het daar moeilijk mee zal hebben. Oefen dan best dagelijks, opbouwend in belasting van één trap tot 20 trappen van 10 treden (dit is planning naar belasting) het aantal trappen dat je dan moet kunnen oplopen (dit is doelgericht zijn). Je plant best ook wekelijks een rustdag in.

Stap 3: Wees realistisch. Om meer te bewegen kies je best een (sport)activiteit die je technisch al kan of zeker vlot kan leren.

Een belangrijke studie

In de RAPIT (Reumatoïde Artritis Patiënten in Training) studie onderzocht men de veiligheid van een langdurig hoog belast(intensief) oefenprogramma bij patiënten met RA. Driehonderd en negen patiënten werden verdeeld in een ‘oefengroep’ en ’gewone zorg groep’. Het oefenprogramma van de ‘oefengroep’ bestond uit een opwarming, 20 min. fietsen, 20 minuten oefeningen, 20 minuten sport en spel en als slot een afkoeling. De patiënten in de ‘gewone zorg groep’ kregen kinesitherapie op voorschrift van de arts. Deze kinesitherapie mocht in geen fysiek hoog intense oefentherapie bevatten.

De patiënten met RA kwamen twee keer per week in groep samen om te oefenen. De belasting werd over de studieperiode van twee jaar geleidelijk aan opgedreven om te komen tot

18 minuten fietsen met de maximale voorspelde hartslag van 70-90%,
8-10 oefeningen van 8-15 herhalingen per reeks, met 30 seconden rust tussen de reeksen,
sport en spel zoals badminton, volleybal, voetbal, enz., steeds met een lichte bal. Je kan het programma in meer detail verkrijgen via ra@raliga.be .

Om de veiligheid van het oefenprogramma te beoordelen vergeleek men de ziekteactiviteit, DAS-score en de gewrichtsschade (radiografische Larsen score, zie voor deze score "Ontsteking van de gewrichten") tussen de ‘oefengroep’ en de ‘gewone zorg groep’.

Er werd na twee jaar geen (statistisch significant) verschil in ziekteactiviteit of gewrichtsschade tussen de ‘oefengroep’ en de ‘gewone zorg groep’ gevonden. Maar de onderzoekers merkten een verschil op tussen patiënten met gewrichtsschade en patiënten zonder gewrichtsschade bij de start van de studie. Meer gewrichtsschade bij de start van de studie, geeft meer toename in schade na twee jaar. Binnen de ‘oefengroep’ was deze toename meer uitgesproken.

Besluit van de onderzoekers: Een langdurig hoog belast oefenprogramma verhoogt de ziekteactiviteit niet. Daarnaast duiden ze aan dat in het algemeen de gewrichtsschade niet toeneemt, maar dat voor patiënten met gewrichtsschade het oefenprogramma aangepast moet worden om de gewrichten te beschermen.

Deze studie is van hoge kwaliteit maar niet van toepassing op alle RA-patiënten. Alleen patiënten die voldeden aan de volgende criteria werden opgenomen:

leeftijd tussen 20 en 70 jaar
functionele status: zelfzorg is mogelijk, maar beperkingen in vrije tijdsbesteding, school/werk, en huishouden (ACR-criteria, functionele klassen I-III, zie www.rheumatology.org/)
diagnose RA volgens de ACR '1987 herziene criteria' www.rheumatology.org
stabiel gebruik DMARD schema gedurende 3 maanden
mogelijkheid om te fietsen
gemotiveerd om 2x/week te oefenen in een vast schema
woonst voldoende nabij het oefencentrum
geen prothese van een gewichtdragend gewricht
geen cardiovasculaire ziekte die hoog belast oefenen mogelijk maakt
geen comorbiditeit die een korte levensverwachting veroorzaakt
geen ernstige psychiatrische ziekte
mogelijkheid om vragenlijsten in te vullen

Toch blijft de studie een belangrijke mijlpijl in de reumatologie omdat ze voor het eerst laat zien dat beweging kan (het is veilig) en moet (het werkt) gepromoot worden bij patiënten met RA.

Welke sporten kies ik het best?

Je kan kiezen voor…

Wandelen (eventueel met stappenteller)
Fietsen
Zwemmen
Fitness met begeleiding
Groepslessen (aerobics)
Dans
Balsporten (met aangepaste bal)
Tai-Chi
Oefen DVD

Werk als patiënt met RA mee aan deze lijst, stuur de sport die je beoefent door naar ra@raliga.be met een korte beschrijving.

Motiveren tot bewegen en blijven volhouden?

In de RAPIT studie…

bleven 81% van de patiënten met RA het oefenprogramma volgen
zouden 78% van de patiënten met RA het oefenprogramma aanbevelen aan medepatiënten
werd de oefentherapie om de acht weken aangepast
werden oefeningen bij problemen aangepast aan de persoon.

In de QUEST-RA studie (navraag bij 5235 patiënten met RA over hoe vaak ze 30 minuten matig belast actief zijn) …

13,8% is drie of meer keer per week 30’ matig fysiek actief
15,3% is één of twee keer per week 30’ matig fysiek actief
71% is één of twee keer per maand of niet 30’ matig fysiek actief.

Besluit…

Patiënten met RA bewegen vermoedelijk te weinig, maar zijn zeker in beweging te brengen!

Hoe kan ik mezelf motiveren tot bewegen en beter volhouden?

Kies een fysieke activiteit die je leuk vindt.
Zoek sociale steun.
Kies een fysieke activiteit die je goed kan.
Beloon jezelf.
Zeg gerust tegen jezelf dat je het goed doet.
Zeg ‘ja’ tegen uitnodigingen tot bewegen.
Vraag de steun van je arts.
Zoek een aantrekkelijke omgeving (bv. moderne apparatuur, een bos,…).
Zoek een persoonlijke coach/trainer die inspeelt op je behoeften.
Zorg voor variatie.
Zorg voor opvolging via een dagboek van je prestaties; vraag ook aan een arts, kinesitherapeut of andere zorgverlener om je op te volgen.
Zorg af en toe voor een spelaspect.
Leg je oefenmomenten vast in je agenda.

Hoe vind ik een goede RA-kinesitherapeut?

Lukt het je niet alleen? Wil je goede raad? Zoek een kinesitherapeut!

Sinds eind 2007 bestaat er in Vlaanderen een cursus ‘Kinesitherapeut gespecialiseerd in de reumatologie’. Na een grondige éénjarige navorming, georganiseerd door IRSK-WINGS vzw (Wetenschappelijk Instituut voor Navorming in de Gezondheidssector) en in samenwerking met de KBVR (Koninklijke Belgische Vereniging voor Reumatologie), zijn zij de eerste lichting kinesisten die na het afleggen van een examen het diploma “Gespecialiseerde kinesitherapeut in de Reumatologie” behaalden.

Concreet betekent dit dat zij een ruimere kennis hebben op het gebied van:

verschillende reumatische ziektebeelden
doelstellingen kiné en behandelingsplannen
medicamenteuze behandeling
sociale voorzieningen
individuele aanpassingen en hulpmiddelen.

In de “praktijk” houdt dit in dat ze vooral meer “op maat” werken.

Dossiervorming volgens ICF normen.
Individuele en continue begeleiding.
Gepersonaliseerde oefentherapie.
Bij opstoten onmiddellijke bijsturing met gebruik van fysiotherapeutische middelen.
Persoon en aandoening staan centraal.
Verslaggeving naar arts toe.

De opleiding laat vooral toe dezelfde taal te spreken als de arts-reumatoloog, wat de relatie arts-kiné-patiënt ten goede komt.

De kinesitherapeuten die deze cursus volbracht hebben kan je HIER vinden.

Nog meer vragen over bewegen en RA?

Stuur een mail naar ra@raliga.be. Jouw vragen worden aan onze kinesitherapeuten (Thijs Swinnen en Dieter Van Assche, UZLeuven, dienst reumatologie) voorgelegd.

Als partner van een RA-patiënte zou ik willen complementair instaan voor verzorging en dan voornamelijk massage (kine), dit met het oog op onbeschikbaarheid van onze kinesist. Kan ik ergens rond Leuven massagetechnieken aanleren?

a) Misschien best de kinesist hierbij betrekken. Wij leren regelmatig technieken aan partners aan, dus uw kinesist waarschijnlijk ook. Daarnaast is het meer van belang ook de oefentherapie te onderhouden.

b) In de Arenbergh bibliotheek staan enkele leuke boeken over massage. Klik hier, alsook in de Leuvense ACCO boekhandel of online hier, typ 'massage' in.

c) Cursussen zijn meestal erg duur voor wat het is, bij massage telt vooral het gevoel en zelfs met simpele technieken is dat te bekomen.

Hopelijk helpt dit wat vooruit,

Thijs Swinnen

Mijn zoon is inmiddels 18j. Sinds zijn 16j is er RA vastgesteld. Hij is onder behandeling in het UZ Gent. Hij neemt inmiddels Humira maar dit blijkt zelfs niet de pijn volledig weg te nemen. Hij heeft een zeer zware winter achter de rug, de koude had echt een negatieve invloed op de pijn. Vandaar volgende vraag. Beschikken jullie, via de liga over tips die we kunnen gebruiken om naast de medicijnen toch de pijn te drukken. De komende zomer zou hij graag een scouts kamp meemaken, maar als hij inspanningen doet, zelfs maar gewoon wandelen, heeft hij nadien veel pijn. We zijn nu van plan om hem evt. een nieuwe matras te kopen, evt. een waterbed. We zouden alles doen om maar de pijn te kunnen wegnemen. Alle hulp is welkom, graag een reactie?

Pijn is een symptoom van ons lichaam om weer te geven dat er een probleem is (bv. tandbederf) of een probleem dreigt te komen (bv. de tandarts die je gaat verdoven, een spier die overbelast geraakt bij het lopen). Het is een erg complexe klacht en per mail uiteraard niet op te lossen of te ontleden. Uw zoon elke dag met pijn zien is geen leuke ervaring. Het is belangrijk dit probleem met uw huisarts/reumatoloog te bespreken. Die zal nagaan wat (bv. RA) de pijn kan veroorzaken (bv. door ontsteking of gewrichtsschade) of dat de pijn eerder een niet functionele pijn is en de aanpak daarop afstemmen. Het is nuttig om bij het jonge kind in de fleur van zijn leven zijn of haar aandoening een plek te geven om ook andere levensdomeinen te kunnen ontwikkelen ondanks een ziekte. Het blijven vechten tegen pijn of de chronische ziekte is in het algemeen eerder onderhoudend dan oplossend. Het is ook nuttig om de functionele problemen van uw kind door een kinesitherapeut te laten beoordelen. Deze kan mogelijk verbanden leggen tussen de belasting en het ontstaan van pijn en waarom bepaalde taken in het dagelijks leven niet goed lukken. Bovendien kan een kinesitherapeut aanleren hoe je zelf (chronische) pijn en functionele problemen kan bestrijden door specifieke oefeningen met lichaam (spiercontrole oefeningen, mobilisatie, warmte, koude,…) en geest (relaxatie, mindfullness,…). Meer nog, deze kan als buitenstaander het algemeen functioneren van uw zoon onder de loep nemen. Ik zou zeker niet zomaar beginnen kopen (matrassen, steunen, baden,…) dat heeft echt geen zin. Hopende je hiermee wat op weg te helpen.

Thijs Swinnen

Maandelijkse voorbeeldoefening

JULI 2009

ALGEMENE INFO OVER DE INTERNETOEFENINGEN

Raadpleeg eerst de algemene info over de trainingsprincipes van bewegen/oefeningen.
Alle voorbeeldoefeningen bestaan uit een opwarming, de hoofdoefening en een afkoeling.
Bij elke oefening beschrijven we de houding om in te oefenen, de manier waarop u de oefening moet uitvoeren en het gevoel dat u bij de oefening ervaart.
Alle foto’s met een demonstratie tonen links een patiënt met reumatoïde artritis en rechts een gezonde persoon.
Zoek altijd een aangename houding om in te oefenen.
Probeer steeds zo veel mogelijk pijnvrij of met een voor u aanvaardbare pijn te oefenen.
Voor vragen: mail naar ra@raliga.be

DOELSTELLING VAN DEZE VOORBEELDOEFENING

Het verbeteren van de beweeglijkheid (ook mobiliteit genoemd) van de kleine handgewrichten, wat belangrijk is om verschillende dagelijkse activiteiten met de handen uit te kunnen voeren. Denk aan schrijven, een knoop vastmaken, tuinieren of een pagina omslaan in de krant.

OPWARMINGSOEFENING: EEN ‘ONVOLLEDIGE VUIST’ MAKEN

Houding: U kan bij het oefenen de elleboog laten rusten op de tafel of u kan de handen (indien u geen huidproblemen heeft) onderdompelen in lauw water. Gebruik indien nodig een kussen om harde ondergrond te vermijden.
Uitvoering: Sluit de hand voorzichtig 1x maximaal (foto links) alsof u een vuist wilt maken zonder de duim mee te buigen. Dit is om de beschikbare mobiliteit (ook wel bewegingsbaan genoemd) te bepalen. Buig (foto rechts) daarna maar de helft van uw mogelijkheden (helft van de bewegingsbaan). Voer deze oefening 20 keer uit en herhaal dit 3 maal. U kan naar de derde reeks toe proberen om uw vuist steeds wat meer te sluiten, maar u oefent bij de opwarming nog niet op de maximale mobiliteit van de kleine handgewrichten.
Gevoel: U hebt geen spannend of trekkend gevoel in de vingers, geen extra pijn en uw stijfheid kan verminderen.

MOBILISATIE VAN DE KLEINE HANDGEWRICHTEN OEFENING 1

‘KLAUWEN’

Houding: U kan bij het oefenen de elleboog laten rusten op de tafel of u kan de handen (indien u geen huidproblemen heeft) onderdompelen in lauw water. Gebruik indien nodig een kussen om harde ondergrond te vermijden.
Uitvoering: Probeer uw vingerkootjes te buigen zodat de topjes van de vingers de huidplooi waar de vingers starten (de basis van uw vingers) raken. Let op: bij veel patiënten is dit (nog) niet (meteen) mogelijk. U buigt de vingerkootjes zo ver u kan. De duim buigt niet mee. Houdt de maximale buiging 10 keer 5 à 20 seconden vast en herhaal de oefening 3 maal.
Gevoel: U ervaart een rekkend gevoel (zie aanduidingen figuur) dat neigt naar lichte pijn. Probeer steeds zo veel mogelijk pijnvrij of met een voor u aanvaardbare pijn te oefenen.

Aanzicht vanuit de handpalm

Zijaanzicht van de hand

MOBILISATIE VAN DE KLEINE HANDGEWRICHTEN OEFENING 2

‘EENDENBEK’

Houding: U kan bij het oefenen de elleboog laten rusten op de tafel of u kan de handen (indien u geen huidproblemen hebt) onderdompelen in lauw water. Gebruik indien nodig een kussen om harde ondergrond te vermijden.
Uitvoering: Probeer de vingers met gestrekte vingerkootjes te buigen. Let op: bij veel patiënten is dit (nog) niet (meteen) mogelijk. U buigt de vingers zo ver u kan. De duim mag lichtjes mee buigen. Houdt de maximale buiging 10 keer 5 à 20 seconden vast en herhaal de oefening 3 maal.
Gevoel: U kan een rekkend gevoel (zie aanduidingen figuur) ervaren dat neigt naar lichte pijn. Probeer steeds zo veel mogelijk pijnvrij of met een voor u aanvaardbare pijn te oefenen.

Houding: U kan bij het oefenen de elleboog laten rusten op de tafel of u kan de handen (indien u geen huidproblemen hebt) onderdompelen in lauw water. Gebruik indien nodig een kussen om harde ondergrond te vermijden.
Uitvoering: De afkoeling lijkt op de opwarming. Sluit de hand (foto links) alsof u een vuist wilt maken zonder de duim mee te buigen. Voer deze oefening 20 keer uit en herhaal dit 3 maal. U oefent bij de afkoeling niet op de maximale mobiliteit van de kleine handgewrichten.
Gevoel: U hebt geen spannend of trekkend gevoel in de vingers, geen extra pijn en uw stijfheid kan verminderen.

Met dank aan:
Mevr. HF, patiënte met reumatoïde artritis
Violette Demeester, ergotherapeute UZLeuven
Thijs Swinnen, kinesitherapeut UZLeuven
Liesbeth Auwerx, kinesitherapeute UZLeuven
Sofie Verbinnen, kinesitherapeute UZLeuven
Sara Smits, studente kinesitherapie, KULeuven

Bijlage

Voor je op eigen initiatief beslist om meer te bewegen, beantwoord je best eerst volgende vragen:

REEKS 1

Heb je ergens een pijnlijk gewricht? Ja/Nee

Heb je ergens een gezwollen gewricht? Ja/Nee

Heb je ergens een warm gewricht? Ja/Nee

Kun je een gewricht niet goed gebruiken? Ja / Nee

Ben je vaak kort van adem? Ja/nee

Heb je koorts? Ja/nee

Ben je ooit geopereerd aan bot, gewricht of spier? Ja/Nee

Heeft een arts of andere zorgverlener ooit verteld over schade aan de gewrichten? Ja/Nee

Kan je een reden bedenken waarom je geen fysieke activiteiten zou mogen doen? Ja/Nee

Als je één van de vragen met ja hebt beantwoord, kan je best uw (huis)arts en kinesitherapeut om advies vragen alvorens het oefenen te starten. Oefenen is zeer goed, maar een individueel aangepast programma is nodig.

Als je geen van de vragen met ja hebt beantwoord, ga je naar de tweede reeks van vragen.

Als je geen van de vragen met ja hebt beantwoord, maar je hebt geen zin om nog meer vragen te beantwoorden, vraag dan (huis)arts en kinesitherapeut om advies alvorens het oefenen te starten. Oefenen is zeer goed voor u, maar het inschatten van het risico is nodig.

REEKS 2

Niet alleen het gewricht kan een probleem zijn om je huidig niveau van lichaamsbeweging op te drijven. Daarom raden wij voor je veiligheid aan om nog zeven andere vragen te beantwoorden. Klik hiervoor op deze link.

Thijs Swinnen en Dieter Van Assche Kinesitherapeuten Dienst reumatologie UZLeuven

Tips

Wat je zelf kan, doe je ook beter zélf...

Eten, je haren kammen, naar het toilet gaan... Het duurt misschien allemaal wat langer, maar het zijn kine-oefeningen. Goed voor het behoud van de zelfredzaamheid! Stel voor jezelf een takenpakket samen: papier sorteren, schoenen poetsen, een huisdier verzorgen,... Kleine klusjes kleuren je dag!

Hoe aan sport doen?

Bewegen is goed voor je conditie… maar je moet de juiste manier kiezen om te bewegen
Maak een balans op van je mogelijkheden, samen met je dokter of je kinesitherapeut, en stel samen een trainingsprogramma op
Kies een sport die je graag doet
Kies een geweldloze sport: zachte gymoefeningen, aquagym, zwemmen, tai-chi, fietsen, dansen, wandelen,…
Train regelmatig
Doseer je inspanningen
Verminder zoveel mogelijk de belasting op je gewrichten
Pas je materiaal aan. Bv. Indien je graag fietst, kies dan voor de beste handvaten, een zacht zadel of een zadel in gel, een stuur waarop je voorarmen kunnen rusten, een elektrische fiets,…
Weet dat er ook materiaal bestaat voor kinderen.
Kies voor plezier en vriendschap eerder dan voor rendement.

Bijlage	Grootte
Lijst kinesitherapeuten.pdf	187.85 KB